اسبابهاى بزرگى درست مىكردند ، فلز در نزد آنان عنوان تجملى داشت و ابزار كار آنها بيشتر با سنگ چخماق ساخته مىشد . خانه‌هاى آنها از نى و كاهگل پوشيده مىشد ، و كلبه‌ها درى چوبين داشت كه روى پاشنه‌اى سنگى مىچرخيد ؛ سقف را به شكل قوسى مىساختند . گاو و گوسفند و بز و خوك در خانه‌ها ، با مردم به‌سر مىبردند و براى آب آشاميدنى از چاه استفاده مىكردند . كالاها را از راه آب با قايق حمل‌ونقل مىكردند و به وسيلهء ترعه‌ها به باراندازها مىرسانيدند . » « 12 » حمل‌ونقل از راه خشكى نيز معمول بود . هيأت اكتشافى دانشگاه اكسفرد بتازگى در « كيش » كهن‌ترين وسيلهء نقليهء چرخدار جهان را اكتشاف كردند . از روى مهره‌هايى كه در نقاط مختلف به دست آمده به وجود روابط بازرگانى بين سومر و هند و مصر پىبرده‌اند . . . با آنكه در آن ايام مبادلهء جنس‌به‌جنس صورت مىگرفت ، سيم و زر براى سنجش بهاى كالا نيز به كار مىرفته و قرض با ربح سالانه‌اى از همان جنس ، بين 15 تا 33 % درصد ، معمول بوده است . طلا و نقره از گورهاى آن زمان زياد به دست آمده است . مردم از جهت اجتماعى و اقتصادى به طبقات ثروتمند ، بينوا و طبقهء متوسط تقسيم مىشدند . در اين جامعه بازرگانان كوچك و پزشكان نيز موقعيتى داشتند . به تقويم و تقسيم سال به دوازده ماه قمرى آشنا بودند . سازمان حكومت استبداد مطلق سلاطين سومرى سبب شده بود كه اطراف آنها را محيطى از شدت عمل و ترس فراگيرد . كشتن سلاطين ستمگر زياد معمول بود ؛ به‌همين جهت ، شاهى كه برتخت مىنشست براى آنكه كسى قصد جان او نكند در قصر مستحكمى ، كه بيش از دو در تنگ نداشت ، مقر مىگزيد و بوسيلهء مأمورين و پاسبانهاى مخفى ، خود را از شر دشمنان حفظ مىكرد . هنگام جنگ ، شاه بر ارابه مىنشست و پيشاپيش قواى خود ، كه به تير و كمان و سر - نيزه مسلح بودند ، حركت مىكرد . جنگ را براى به‌دست آوردن راههاى بازرگانى يا غارت كالاهاى تجارى به راه مىانداختند . ويل دورانت مىنويسد : « هيچ دربند آن نبودند كه اين هدف را در زير پرده‌اى از الفاظ فريبنده و رنگين بپوشانند و كسانى را كه دنبال كمال مطلوبهايى مىگردند به آن گول بزنند . » ملتهاى مغلوب را على الرسم بعنوان غلام مىفروختند و اگر اميدى به سود آن نداشتند در راه خدايان تشنه به خون ، قربانى مىكردند . قوانين سومريان ، ساده و عارى از شدت و قساوت است ؛ مثلا در قوانين سامى چون زنى زنا دهد ، حكمش كشتن است ولى در قوانين سومرى شوهر جفا كشيده حق دارد زن ديگرى بگيرد و جايگاه زن اول خود را از آنچه بوده پايين‌تر بياورد . در قوانين سومرى ، كه الهامبخش قانون‌نامهء حمورابى است ، از روابط بازرگانى و ارتباطات جنسى ، شرايط وام گرفتن و ترتيب عقد قراردادهاى مختلف و نيز از وصيت و

--> ( 12 ) . تاريخ جهان باستان ، پيشين ، ج 1 ، ص 125 به بعد .